Shqipëria Jashtë “Fabrikave të Inteligjencës Artificiale” të BE-së: Një Alarm për Digjitalizimin Kombëtar

Ndërkohë që bota po nxiton drejt një revolucioni të ri industrial të udhëhequr nga Inteligjenca Artificiale (IA), rajoni i Ballkanit Perëndimor ka filluar të ndahet në dy grupe. Java e dytë e shkurtit 2026 solli një lajm të hidhur për ekosistemin teknologjik shqiptar: Shqipëria ka mbetur jashtë valës së parë të financimeve të Bashkimit Evropian për projektin madhor “AI Factory Antennas”.

Ndërsa Serbia dhe Maqedonia e Veriut kanë siguruar tashmë miliona euro për të ndërtuar portat e tyre kombëtare drejt superkompjuterëve evropianë, Shqipëria mbetet në pritje, e izoluar në mes të një retorike të lartë politike që nuk po përkthehet në infrastrukturë reale.

Çfarë janë “AI Factories” dhe pse humbja e tyre dhemb?

Për të kuptuar peshën e këtij lajmi, duhet të kuptojmë se çfarë përfaqësojnë këto struktura. Bashkimi Evropian, përmes ndërmarrjes së përbashkët EuroHPC, ka nisur krijimin e një rrjeti të ashtuquajtur “Fabrikat e IA-së” (AI Factories). Këto nuk janë thjesht zyra, por qendra masive të pajisura me superkompjuterë të avancuar, të dizajnuar specifikisht për trajnimin e modeleve të mëdha të inteligjencës artificiale.

“Antennas” (Antenat) janë degët kombëtare që lidhin një vend specifik me këto fabrika gjigante. Duke pasur një “Antenë AI”, startup-et, kërkuesit shkencorë dhe institucionet publike shqiptare do të kishin akses në fuqi llogaritëse që kushton miliona dollarë, diçka që asnjë kompani private në Shqipëri nuk mund ta përballojë e vetme.

Kontrasti Rajonal: Serbia dhe Maqedonia e Veriut ecin përpara

Ndërsa Tirana zyrtare ka promovuar me bujë “Diellën”, ministren virtuale të AI-së, fqinjët tanë kanë punuar në heshtje mbi dokumentacionin teknik dhe aplikimet financiare.

Serbia ka siguruar rreth 3.8 milionë euro për projektin SAIFA. Kjo qendër do të shërbejë si një urë lidhëse me fabrikat e AI-së në Greqi dhe Itali, duke i dhënë inxhinierëve serbë mundësinë të zhvillojnë algoritme të nivelit botëror.

Maqedonia e Veriut ka shkuar edhe më tej me projektin “Vezilka”, një qendër kombëtare me një buxhet total prej 6 milionë eurosh, i bashkëfinancuar nga BE dhe burimet lokale.

Për Shqipërinë, mungesa në këtë listë është sa teknike, aq edhe strategjike. Edhe pse vendi ynë iu bashkua zyrtarisht rrjetit EuroHPC në qershor të vitit 2025 si anëtari i 36-të, procesi i aplikimit për “Antenat” duket se ka dështuar ose nuk është prioritetizuar siç duhet në korridoret e vendimmarrjes.

Pse mbeti Shqipëria jashtë?

Ekspertët e fushës dhe raportet e fundit nga organizata si OECD dhe StartupBlink sugjerojnë disa arsye kyçe për këtë ngecje:

• Mungesa e Infrastrukturës Fizike: Për të aplikuar për një “Antenë AI”, një vend duhet të ketë një bazë minimale të qendrave të të dhënave (Data Centers) të certifikuara. Në Shqipëri, investimet e AKSHI-t janë fokusuar më shumë te mirëmbajtja e sistemeve ekzistuese sesa te ndërtimi i qendrave të llogaritjes me performancë të lartë.
• Burokracia dhe Kapacitetet Njerëzore: Aplikimet për fondet e BE-së (Horizon Europe apo EuroHPC) kërkojnë dosje teknike tejet komplekse. Duket se ka një hendek mes vizionit politik dhe kapaciteteve zbatuese të administratës për të hartuar projekte që plotësojnë standardet strikte të Brukselit.
• Fokusimi te “Fasada” vs. “Shtylla”: Qeveria shqiptare ka shpenzuar më shumë energji në marketingun e AI-së (si përdorimi i ChatGPT në administratë) sesa në krijimin e shtyllës kurrizore teknologjike ku kjo AI do të ndërtohet.

Pasojat për Ekonominë Digjitale

Mbetja jashtë këtij rrjeti nuk është thjesht një çështje prestigji. Pasojat janë reale dhe afatgjata:

• Ikja e trurit (Brain Drain) Digjital: Specialistët më të mirë të AI-së në Shqipëri, duke mos pasur infrastrukturë lokale për të testuar modelet e tyre, do të detyrohen të punojnë për kompanitë serbe apo maqedonase që tashmë e kanë këtë akses.
• Kosto më të larta për Biznesin: Pa subvencionimin e BE-së për fuqinë llogaritëse, startup-et shqiptare do të paguajnë çmime tregu te ofruesit si AWS apo Microsoft, duke i bërë produktet e tyre më pak konkurruese në raport me fqinjët.
• Sovraniteti Digjital në Rrezik: Duke mos pasur “fabrikën” tonë të të dhënave dhe algoritmeve, Shqipëria mbetet një konsumatore e teknologjisë së huaj, pa mundësi për të krijuar zgjidhje të personalizuara për nevojat specifike të gjuhës dhe shoqërisë shqiptare.

A ka ende shpresë?

Edhe pse faza e parë u humb, viti 2026 ofron dritare të reja mundësie. Kryeministri ka paralajmëruar se buxheti i vitit 2026 do të jetë “viti i hyrjes së AI në shëndetësi” dhe janë parashikuar fonde për mbrojtjen kibernetike. Megjithatë, që kjo të mos mbetet një tjetër premtim i bukur, Shqipëria duhet të:

• Rishikojë urgjentisht Strategjinë Kombëtare të AI.
• Krijojë një konsorcium mes universiteteve (si UPT) dhe AKSHI-t për të ri-aplikuar në thirrjen e ardhshme të BE-së.
• Ndalojë fokusimin e tepërt te ministrat virtualë dhe të investojë te serverët realë.

Përfundim

Inovacioni nuk ndodh me dekret, por me investime dhe infrastrukturë. Nëse Shqipëria dëshiron vërtet të jetë lider rajonal në teknologji, ajo nuk mund të mbetet vetëm një “përdoruese” e zhurmshme, por duhet të bëhet një “krijuese” e aftë. Humbja e raundit të parë të AI Factory Antennas duhet të shërbejë si një thirrje zgjimi (wake-up call) për të gjithë ekosistemin: teknologjia e së ardhmes nuk pret ata që janë vonë me dokumentacionin.