Paradoksi i Votës: Si Kodi Elektoral “Mbyt” Partitë e Vogla dhe Deformon Rezultatin

Sistemi zgjedhor i një vendi është shtylla kurrizore e demokracisë së tij. Megjithatë, në Shqipëri, Kodi Zgjedhor është shendërruar shpesh në një mjet inxhinierie politike që favorizon dy partitë e mëdha (PS dhe PD) dhe ndëshkon në mënyrë sistematike çdo tentativë për pluralizëm të ri. Përmes formulave matematikore komplekse dhe ndarjeve rajonale, vota e shqiptarëve shpesh nuk përkthehet në përfaqësim të barabartë, duke krijuar atë që ekspertët e quajnë “deformim i rezultatit”.

1. Sistemi Proporcional Rajonal: “Muri” i 12 Qarqeve

Shqipëria aplikon sistemin proporcional rajonal, ku vendi ndahet në 12 zona zgjedhore (qarqe). Ndonëse në dukje ky sistem synon përfaqësimin lokal, në praktikë ai funksionon si një pengesë e pakapërcyeshme për partitë e vogla.

Problemi kryesor qëndron te madhësia e zonave. Në qarqe të vogla si Kukësi apo Gjirokastra, ku numri i mandateve është i kufizuar (p.sh. 3 ose 4 deputetë), pragu “natyral” për të marrë një mandat është jashtëzakonisht i lartë. Një partie të re mund t’i duhet të marrë deri në 25% të votave në atë qark për të nxjerrë një deputet. Kjo e bën praktikisht të pamundur që një forcë e tretë apo e katërt të hyjë në garë në këto zona, duke e lënë fushën e betejës vetëm mes dy “gjigantëve”.

2. Formula D’Hondt: Favorizimi i të Mëdhenjve

Përllogaritja e mandateve në Shqipëri bëhet sipas formulës D’Hondt. Kjo formulë matematike njihet botërisht për tendencën e saj për të “shpërblyer” partitë që dalin të parat.

Në momentin që votat e partive që nuk kalojnë pragun eliminohen, këto vota nuk zhduken thjesht nga sistemi; ato rishpërndahen në mënyrë indirekte. Përfituesit kryesorë janë partitë e mëdha, të cilat marrin mandate “bonus” nga votat e humbura të subjekteve të vogla. Ky është momenti ku ndodh deformimi më i madh: një parti e madhe mund të marrë më shumë mandate sesa përqindja reale e votave që ka marrë në rang kombëtar.

3. Pragu Elektoral dhe “Votat e Djegura”

Me ndryshimet e fundit (viti 2024-2025), pragu elektoral kombëtar është vendosur në 1%. Edhe pse ky prag duket i ulët, ai shoqërohet me “hëresin” rajonal (barrierën e votave brenda qarkut).

Tragedia e partive të vogla në Shqipëri është shpërndarja e votës. Një parti e re mund të grumbullojë 50,000 vota në të gjithë Shqipërinë, mjaftueshëm për të pasur të paktën 2 ose 3 deputetë në një sistem proporcional kombëtar, por nëse këto vota janë të shpërndara hollë në 12 qarqe dhe në asnjërin prej tyre nuk arrihet numri i duhur për mandat, ajo parti mbetet me zero deputetë. Këto vota quhen ndryshe “vota të djegura”, pasi ato nuk prodhojnë asnjë përfaqësues në Kuvend.

4. Ndalimi i Koalicioneve me Lista të Veçanta

Një nga goditjet më të rënda për pluralizmin ishin ndryshimet kushtetuese të vitit 2020, të cilat hoqën mundësinë e koalicioneve me lista të veçanta. Më parë, partitë e vogla mund të bashkoheshin në një koalicion, secila me emrin e saj në fletën e votimit, dhe votat e tyre mblidheshin së bashku për të nxjerrë mandate.

Sot, nëse partitë duan të bashkohen, ato duhet të hyjnë në një listë të përbashkët “ngjitur” nën logon e një partie (zakonisht të madhe). Kjo i detyron partitë e vogla të humbasin identitetin e tyre dhe të shkrihen brenda partive të mëdha, duke u shndërruar në “shtojca” të tyre në këmbim të një vendi të sigurt në listë për kryetarin e tyre.

5. Administrimi Politik i Zgjedhjeve

Deformimi i rezultatit nuk ndodh vetëm përmes formulave, por edhe përmes administrimit. Shqipëria vazhdon të ketë një trupë zgjedhore (komisionerë dhe numërues) të përbërë nga anëtarë të partive politike.

• Mungesa e numëruesve për të vegjlit: Partitë e vogla nuk kanë përfaqësues në tavolinat e numërimit. Kjo krijon një terren ku votat e tyre mund të “tjetërsohen” ose të shpallen të pavlefshme në favor të partive që kontrollojnë procesin.
• Asimetria financiare: Fondet publike shpërndahen bazuar në rezultatet e kaluara, duke u dhënë miliona euro partive të vjetra dhe duke i lënë lëvizjet e reja pa asnjë mbështetje financiare për fushatë.

6. Pasojat për Demokracinë Shqiptare

Ky dizajn elektoral ka prodhuar një parlament që nuk reflekton diversitetin e mendimit në shoqëri.

• Bipartitizmi i detyruar: Sistemi inkurajon një luftë vetëm mes dy forcave, duke mbyllur tregun politik për ide të reja.
• Rënia e pjesëmarrjes: Kur qytetarët shohin që vota për një parti të vogël “digjet” ose shkon për partinë e madhe që ata nuk e duan, ata zgjedhin të mos votojnë fare.
• Kriza e përfaqësimit: Miliona vota gjatë dekadës së fundit kanë shkuar “dëm” për shkak të sistemit, duke e bërë Parlamentin një institucion ku mungon zëri i një pjese të konsiderueshme të popullsisë.

7. Çfarë ndodhi ne Maj 2025?

Nëse krahasojmë rezultatet e vitit 2025, shohim një shpërfillje totale të logjikës së përfaqësimit:

• Nisma “Shqipëria Bëhet” (Adriatik Lapaj): Grumbulloi rreth 64,264 vota (4% në rang kombëtar), por mori vetëm 1 mandat.
• Partia Socialdemokrate (Tom Doshi): Me më pak vota se Nisma, rreth 49,890 vota (3.1%), arriti të sigurojë 3 mandate.
  Pse ndodhi kjo? Sepse votat e PSD-së ishin të përqendruara në zona specifike (kryesisht Shkodër), ndërsa votat e Nismës ishin të shpërndara në të gjithë Shqipërinë. Sistemi ynë “ndëshkon” shtrirjen kombëtare dhe favorizon partitë që kanë bastione lokale.
• Partia Socialiste arriti një fitore historike me rreth 53% të votave, por falë sistemit, ajo siguroi 83 mandate (rreth 60% të Parlamentit). Kjo do të thotë se rreth 7-8 mandate që PS ka sot në Kuvend, nuk vijnë nga votat e saj direkte, por janë mandate “të fituara” nga rishpërndarja e votave të partive të vogla që nuk thyen dot pragun në qarqet e vogla.
• Në qarkun e Tiranës, ku ka 37 mandate, partitë e reja arritën të depërtojnë (p.sh. Partia Mundësia me 2 mandate dhe Lëvizja Bashkë me 1 mandat). Megjithatë, po të njëjtat parti në qarqet si Kukësi, Gjirokastra apo Dibra, nuk kishin asnjë shans, pasi aty pragu “natyral” është mbi 20%, duke e bërë votën e tyre në ato zona të pavlefshme.

Shënim: Shifrat janë vlerësime bazuar në trendet e numërimit 2025.

Përfundim: Nevoja për një Zonë të Vetme Zgjedhore

Për të eliminuar deformimin e rezultatit, shumë ekspertë dhe lëvizje të reja si “Shqipëria Bëhet” apo “Lëvizja Bashkë” propozojnë transformimin e Shqipërisë në një zonë të vetme zgjedhore. Ky ndryshim do të mundësonte që çdo votë, kudo që hidhet (nga Shkodra në Sarandë), të numërohej në një kosh të vetëm kombëtar. Vetëm kështu, barazia e votës do të ishte reale dhe partitë e vogla do të penalizoheshin vetëm nga mungesa e votave, jo nga “marifetet” e kodit elektoral.