AI që Parashikon Vendime Njerëzore

Në vitet e fundit, inteligjenca artificiale ka depërtuar jo vetëm në analitikë të të dhënave apo automatizim procesesh, por edhe në një territor të ri mjaft sfidues: parashikimin e vendimeve dhe sjelljeve njerëzore. Kjo nuk është fantazi, por rezultati i hulumtimeve konkrete shkencore të botuara në revista prestigjoze si Nature dhe komentet e specialistëve të njohur mirë ndërkombëtarisht. 

📌 Centaur: AI që Simulon Sjellje Njerëzore

Një nga avancimet më të diskutuara është një model i quajtur “Centaur”, zhvilluar nga një grup studiuesish në Helmholtz Munich. Ky sistem është trajnuar me mbi 10 milionë vendime njerëzore të mbledhura në rreth 160 eksperimente psikologjike, ku pjesëmarrësit morën vendime për situata të ndryshme — nga lojëra memorimi e deri te zgjedhje kuptimplote. 

🔹 Si funksionon?

Centaur përdor një model të avancuar të gjenerimit të gjuhës (bazuar në Meta’s Llama 3.1), i cili analizon veprimet e pjesëmarrësve dhe më pas parashikon vendimet e tyre në situata të ngjashme. Ky proces bazohet në të dhëna shumë të strukturuara, që përfshijnë mënyrën se si njerëzit reagojnë ndaj provokimeve psikologjike, stimujve dhe zgjedhjeve të kufizuara. 

🔹 Sa i saktë është?

Në testime të kontrolluara, Centaur ka arritur të parashikojë sjelljen e individëve me një saktësi prej rreth 64%, një nivel që tejkalon shumë modelet e mëparshme që janë përdorur për të njëjtat detyra eksperimentale. 

🤖 Shembuj konkretë të përdorimeve të parashikimit të sjelljes

Teknologjia e parashikimit të vendimeve njerëzore me AI ende është kryesisht në fazë laboratorike dhe hulumtuese, por po shfaqet potencial për përdorime serioze:

📍 1. Simulimi i eksperimentit psikologjik

Që prej vitesh, psikologjia ka përdorur eksperimentet për të kuptuar proceset mendore. Centaur mund të shpejtojë zhvillimin e këtyre eksperimenteve, duke simuluar sjelljet e një grupi njerëzish pa pasur nevojë për çdo herë të re të mbledhë vullnetarë të rinj. Kjo përbën një avantazh të madh në kërkimet akademike të sjelljes. 

📍 2. Edukimi i personalizuar

Ekspertët po shqyrtojnë idenë që ky lloj modeli mund të përdoret për të parashikuar se si një nxënës do të reagojë ndaj një problemi të caktuar, dhe pastaj të sugjerojë metoda mësimdhënieje që përshtaten me stilin e tij të të menduarit. Ky mund të bëhet një instrument i fuqishëm në arsim. 

📍 3. Mbështetje në vendimmarrje klinike

Në mjekësi psikologjike apo neuroshkencë, parashikimet e sjelljes mund të ndihmojnë profesionistët të kuptojnë më mirë se si pacientët reagojnë ndaj terapisë apo stimuli të caktuar, duke sjellë një qasje më të personalizuar trajtimi. 

🧠 Çfarë thonë ekspertët – citime dhe perspektivë shkencore

🔸 Marcel Binz, një nga hulumtuesit kryesorë të projektit Centaur, e përshkruan modelin si një “laborator virtual” për sjelljen njerëzore, që është në gjendje të parashikojë vendimet bazuar në kontekstet e përshkruara në gjuhë natyrale. 

🔸 Joshua Peterson, bashkautor në studimin botuar në Nature, thotë se qëllimi nuk është të zëvendësohen psikologët, por që modeli të shërbejë si një vegël kërkimore e fuqishme për të identifikuar vendet ku teoritë klasike të sjelljes njerëzore duhet të përmirësohen. 

💬 “Qëllimi i Centaur nuk është të zëvendësojë shkencëtarët e sjelljes, por të shërbejë si një instrument i ri në kutinë e tyre të mjeteve, duke ndihmuar në ngritjen e pikave ku teoritë ekzistuese nuk arrijnë të japin shpjegime të mjaftueshme.” — Joshua Peterson, Fakulteti i Shkencave të Kompjuterike, Boston University. 

⚠️ Kufizimet dhe kritikët

Edhe pse rezultatet janë premtuese, disa ekspertë theksojnë kufizime të dukshme:

❗ Prof. Jeffery Bowers nga Universiteti i Bristol mendon se deri më sot modelet si Centaur nuk simulojnë vërtet proceset neurale njerëzore, edhe pse nxjerrin rezultate që duken të ngjashme me sjelljen njerëzore. Ai argumenton se sistemet janë më shumë imitues sesa të kuptueshëm në thelb. 

❗ Sipas shkencëtarëve kritikë, rezultatet e modeleve të tilla nuk janë ende të transferueshme në situata të përditshme komplekse, për shkak të struktures eksperimentale të të dhënave dhe mungesës së kontekstit real.