Diella, SPAK dhe “Gjurmët Digjitale”: A mundet një AI të ndalojë abuzimet aty ku njerëzit dështuan?

Në një kohë kur Tirana zien nga zhvillimet e drejtësisë, qeveria shqiptare prezantoi “Diellën”—avatarin me Inteligjencë Artificiale që premton të revolucionarizojë prokurimet publike. Por ky lançim teknologjik vjen në një moment kritik: pikërisht kur SPAK ka tronditur themelet e administratës me hetime dhe akuza të rënda ndaj figurave kyçe, përfshirë dosjet e fundit që prekin zv/Kryeministren dhe Ministren e Infrastrukturës, Belinda Balluku.

Ky paradoks—një qeveri që prezanton “policin digjital” ndërkohë që zyrtarët e saj përballen me drejtësinë—ngre pyetjen më të rëndësishme për komunitetin e teknologjisë dhe taksapaguesit: A është Diella një mjet real kontrolli, apo një makijazh digjital për të mbuluar gjurmët?

Algoritmi vs. Abuzimi: Rasti i Infrastrukturës

Sektorët që drejtoheshin nga zyrtarët tashmë nën akuzë nga SPAK, si energjia dhe infrastruktura rrugore, karakterizohen nga tendera me vlera kolosale dhe specifika teknike komplekse. Pikërisht këtu ndodh manipulimi: jo te çmimi final, por te kriteret përjashtuese të shkruara në mënyrë të tillë që të fitojë “kush duhet”.

Një AI si Diella, nëse do të ishte e programuar për Auditimin e Integritetit (Integrity Audit), do të kishte kapacitetin të bënte atë që auditorët njerëzorë shpesh kanë frikë ta bëjnë:

1. Krahasimi i menjëhershëm: Diella mund të skanonte historikun e 10 viteve të fundit për të parë nëse një kriter specifik (p.sh., “makineri e vitit 2024 me motor 3.5L”) është përdorur vetëm për të favorizuar një kompani klienteliste.

2. Detektimi i “Flamujve të Kuq”: Në rastet e dosjeve që po heton SPAK, shpesh flitet për fryrje kostosh. Një AI e paanshme do të sinjalizonte automatikisht nëse kostoja për kilometër rrugë në një tender tejkalon logjikën e tregut ose standardet ndërkombëtare.

A mundet Diella të “dëshmojë” për SPAK?

Këtu hyn në lojë aspekti teknik që entuziasteve të të dhënave u intereson. Inteligjenca Artificiale funksionon mbi bazën e Input-it.

Nëse hetimet ndaj zyrtarëve si Balluku kanë treguar diçka, ajo është se korrupsioni shpesh është “procedurialisht i kopsitur”. Dokumentet duken në rregull, por thelbi është i kalbëzuar.

Nëse Diella ushqehet me të dhëna nga po ata njerëz që sot janë subjekte të SPAK-ut, ajo rrezikon të kthehet në një vegël legjitimi. Ajo mund të thotë: “Sipas analizës sime, procedura është konform ligjit”, thjesht sepse ligji apo kriteret u ndryshuan nga dora e njeriut para se të futeshin në sistem.

Kjo njihet në shkencën e të dhënave si “Garbage In, Garbage Out” (Mbeturina fut, mbeturina nxjerr). Pa pastrimin e administratës nga elementi njerëzor korruptiv—proces që po e bën SPAK dhe jo teknologjia—Diella mbetet thjesht një sekretare e sofistikuar.

Përfundim: Teknologjia nuk zëvendëson Drejtësinë

Prezantimi i Diellës është një hap pozitiv drejt modernizimit, por nuk duhet parë si shpëtimtar. Përballja e zyrtarëve të lartë me drejtësinë tregon se sistemi i vjetër i kontrollit ka dështuar.

Që ky “Shtet Digjital” të funksionojë, Diella nuk duhet të jetë në varësi të ministrave që monitoron. Ajo duhet të jetë një “Open Data” platformë, e aksesueshme nga gazetarët, SPAK-u dhe publiku. Derisa algoritmet e saj të jenë transparente për publikun, beteja kundër korrupsionit do të mbetet në duart e prokurorëve, jo të robotëve.